नेपाल विगत केही दशकदेखि राजनीतिक अस्थिरता, नीतिगत अनिश्चितता तथा संरचनात्मकसमस्याहरूबाट प्रभावित रहँदै आएको राष्ट्र हो। सरकार परिवर्तनको उच्च दर, दीर्घकालीन नीतिकार्यान्वयनमा कमजोरी तथा संस्थागत अस्थिरताले आर्थिक विकासको गति अपेक्षित रूपमा अघि बढ्नसकेन। तर पछिल्लो समय देखिएको राजनीतिक स्थायित्वले देशको आर्थिक परिदृश्यमा महत्वपूर्णपरिवर्तन ल्याउने आधार तयार गरेको छ। यसले लगानी वातावरणमा सुधार ल्याउँदै आर्थिकगतिविधिहरूलाई गति दिने संकेत गरेको छ।
राजनीतिक स्थायित्वले आर्थिक विकासको लागि आवश्यक विश्वास र पूर्वानुमेयता सिर्जना गर्दछ। स्थिरसरकार र स्पष्ट नीतिगत दिशाले निजी क्षेत्र तथा विदेशी लगानीकर्ताहरूलाई दीर्घकालीन लगानी गर्नप्रोत्साहित गर्दछ। नेपालमा संघीय संरचनाको क्रमशः संस्थागत विकास, निर्वाचन प्रक्रियाकोनियमितता तथा प्रमुख राजनीतिक शक्तिहरूबीचको सहकार्यले आर्थिक क्षेत्रप्रति सकारात्मक सन्देशप्रवाह गरेको छ। यसले उद्योग, व्यापार तथा सेवा क्षेत्रमा नयाँ अवसरहरू सिर्जना गरिरहेको छ।
नेपालको आर्थिक वृद्धि दोहोरो अंकमा पुग्ने सम्भावना विभिन्न आधारहरूमा टेकेको छ। पूर्वाधारविकासमा तीव्रता आएको छ, विशेषगरी ऊर्जा, सडक तथा डिजिटल क्षेत्रमा उल्लेखनीय प्रगतिभइरहेको छ। जलविद्युत उत्पादन तथा ऊर्जा निर्यातको सम्भावनाले दीर्घकालीन आम्दानीको स्रोतनिर्माण गर्न सक्छ। साथै, राजनीतिक स्थायित्वले विदेशी प्रत्यक्ष लगानी आकर्षित गर्ने वातावरणबनाउँदैछ, जसले औद्योगिक विकास तथा रोजगारी सिर्जनामा योगदान पुर्याउनेछ।
पर्यटन क्षेत्र नेपालको अर्को महत्वपूर्ण आर्थिक स्तम्भ हो, जसले स्थिर राजनीतिक वातावरणमा तीव्रपुनरुत्थान गर्ने क्षमता राख्छ। प्राकृतिक सौन्दर्य, सांस्कृतिक सम्पदा तथा साहसिक पर्यटनका कारणनेपाल अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा आकर्षक गन्तव्यका रूपमा स्थापित हुन सक्छ। यससँगै युवा जनशक्ति, प्रविधि तथा उद्यमशीलतामा बढ्दो संलग्नताले उत्पादनशीलता वृद्धि गर्दै नयाँ आर्थिक अवसरहरूसिर्जना गरिरहेको छ। वित्तीय प्रणालीको विस्तार तथा पूँजी बजारको विकासले पनि लगानीकोप्रवाहलाई सहज बनाएको छ।
यद्यपि यी सकारात्मक पक्षहरूका बावजुद केही संरचनात्मक चुनौतीहरू अझै विद्यमान छन्। नीतिकार्यान्वयनमा ढिलाइ, प्रशासनिक जटिलता, सुशासनको अभाव तथा भ्रष्टाचार जस्ता समस्याहरूलेविकासको गति अवरुद्ध गर्न सक्छन्। साथै, उत्पादनमुखी क्षेत्रको कमजोरी तथा आयातमा अत्यधिकनिर्भरता दीगो आर्थिक वृद्धिका लागि चुनौतीपूर्ण पक्षहरू हुन्। यी समस्याहरूलाई समयमै सम्बोधननगरेमा उच्च आर्थिक वृद्धि दीगो हुन सक्दैन।
लगानीकर्ताहरूका लागि नेपालमा विभिन्न क्षेत्रहरूमा आकर्षक अवसरहरू उपलब्ध छन्। जलविद्युततथा ऊर्जा निर्यात, पर्यटन तथा आतिथ्य उद्योग, कृषि प्रशोधन, सूचना प्रविधि तथा पूर्वाधार निर्माणजस्ता क्षेत्रहरूले उच्च प्रतिफल दिन सक्ने सम्भावना बोकेका छन्। सार्वजनिक-निजी साझेदारी (PPP) मोडेलमार्फत ठूला परियोजनाहरू सञ्चालन गर्न सकिने अवस्था पनि क्रमशः विकसित हुँदैछ।
समग्रमा, नेपालको वर्तमान राजनीतिक स्थायित्वले आर्थिक रूपान्तरणको महत्वपूर्ण आधार तयार गरेकोछ। यदि सरकार, निजी क्षेत्र तथा सरोकारवालाहरूबीच प्रभावकारी सहकार्य, सुशासनको प्रवर्द्धन तथानीतिको प्रभावकारी कार्यान्वयन सुनिश्चित गर्न सकियो भने नेपालले निकट भविष्यमा दोहोरो अंककोआर्थिक वृद्धि हासिल गर्ने प्रबल सम्भावना रहेको छ। यस्तो अवस्थामा नेपाल उदीयमान लगानीगन्तव्यको रूपमा स्थापित हुँदै जानेछ, जसले दीर्घकालीन आर्थिक समृद्धिको मार्ग प्रशस्त गर्नेछ।
डा. कृष्ण पाण्डे
एमबीए, पीएचडी (सीएसआर), सीएफपी, अर्थशास्त्री
प्रबन्ध निर्देशक
एक्सप्लोर होल्डिङ्स प्रा. लि.
