नेपालको मुख्य व्यवसाय: जलविद्युत् उत्पादन हुने—समृद्धिको आधार र एक्सप्लोर होल्डिङ्सको दृष्टिकोण
नेपालको आर्थिक समृद्धिको आधार के हुन सक्छ? यो प्रश्नको उत्तर खोज्दा नेपालको भूगोल, प्राकृतिक स्रोत, जनशक्ति, बजार र विश्व अर्थतन्त्रको बदलिँदो स्वरूपलाई एकसाथ हेर्न आवश्यक हुन्छ। नेपालको सबैभन्दा ठूलो प्राकृतिक सम्भावनामध्ये एक हो—जलस्रोत। त्यसैले हाम्रो दृष्टिकोणमा नेपालको दीर्घकालीन मुख्य व्यवसायमध्ये जलविद्युत् उत्पादनलाई अग्रस्थानमा राखिनुपर्छ।
नेपालले आफ्नो जलस्रोतलाई केवल विद्युत् उत्पादन गर्ने साधनका रूपमा होइन, राष्ट्रिय सम्पत्ति निर्माण, औद्योगिकीकरण, रोजगारी सिर्जना, निर्यात विस्तार र आर्थिक रूपान्तरणको आधारका रूपमा उपयोग गर्नुपर्छ।
जलविद्युत् किन नेपालको मुख्य व्यवसाय बन्न सक्छ?
नेपालसँग विशाल जलस्रोत छ। हिमालबाट उत्पन्न नदीहरू वर्षभरि विभिन्न भूभाग हुँदै बग्छन्। नेपालको भौगोलिक बनोटले जलविद्युत् विकासका लागि विशिष्ट सम्भावना सिर्जना गरेको छ।
विश्वका धेरै मुलुकले आफ्नो आर्थिक विकास प्राकृतिक स्रोत, प्रविधि वा भौगोलिक प्रतिस्पर्धात्मक लाभका आधारमा गरेका छन्। नेपालको विशिष्ट प्रतिस्पर्धात्मक लाभमध्ये जलस्रोत एउटा प्रमुख स्रोत हो।
त्यसैले नेपालले आफ्नो आर्थिक रणनीति बनाउँदा जलविद्युत्लाई रणनीतिक राष्ट्रिय व्यवसायका रूपमा लिनुपर्छ।
यसको अर्थ अन्य क्षेत्र महत्वपूर्ण छैनन् भन्ने होइन। कृषि, पर्यटन, सूचना प्रविधि, उद्योग, पूर्वाधार र सेवा क्षेत्र सबै आवश्यक छन्। तर जलविद्युत् यस्ता धेरै क्षेत्रलाई चलायमान बनाउने आधारभूत ऊर्जा क्षेत्र भएकाले यसको प्रभाव अर्थतन्त्रभरि फैलिन सक्छ।
जलविद्युत् उत्पादन मात्र होइन, आर्थिक रूपान्तरणको इन्जिन
जलविद्युत् आयोजना निर्माण भएपछि विद्युत् उत्पादन हुन्छ। तर यसको आर्थिक प्रभाव त्यतिमै सीमित हुँदैन।
पर्याप्त र भरपर्दो विद्युत् उपलब्ध भएपछि उद्योग सञ्चालन गर्न सजिलो हुन्छ। कृषि क्षेत्रमा सिँचाइ तथा प्रशोधन विस्तार गर्न सकिन्छ। विद्युतीय यातायात विकास गर्न सकिन्छ। सूचना प्रविधि तथा डिजिटल पूर्वाधारलाई ऊर्जा उपलब्ध गराउन सकिन्छ।
यसरी जलविद्युत् एउटा enabling industry बन्न सक्छ—अर्थात् अन्य धेरै उद्योग र व्यवसायलाई विकास गर्ने आधार।
हामीले नेपालको आर्थिक विकासलाई यस्तो चक्रका रूपमा हेर्नुपर्छ:
जलविद्युत् उत्पादन → भरपर्दो ऊर्जा → औद्योगिकीकरण → उत्पादन वृद्धि → रोजगारी → निर्यात → विदेशी मुद्रा आर्जन → राष्ट्रिय समृद्धि
यदि यो चक्र प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्न सकियो भने जलविद्युत् नेपालको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड बन्न सक्छ।
स्वदेशी विद्युत् खपत र उद्योगको विकास
नेपालले जलविद्युत् उत्पादन बढाउँदै जाँदा पहिलो प्राथमिकता स्वदेशमा विद्युत्को प्रभावकारी उपयोग पनि हुनुपर्छ।
विद्युत् उपलब्ध भयो तर त्यसको उपयोग गर्ने उद्योग र व्यवसाय विकसित भएनन् भने जलविद्युत्को पूर्ण आर्थिक मूल्य सिर्जना हुँदैन।
त्यसैले जलविद्युत् विकाससँगै ऊर्जामा आधारित उद्योग विकास गर्नुपर्छ।
विद्युत् प्रयोग गरेर कृषि उत्पादनको प्रशोधन, चिस्यान केन्द्र, विद्युतीय यातायात, निर्माण सामग्री, डेटा सेन्टर, पर्यटन पूर्वाधार तथा अन्य उत्पादनमूलक उद्योग विस्तार गर्न सकिन्छ।
यसले नेपाललाई कच्चा स्रोत निर्यात गर्ने अर्थतन्त्रबाट ऊर्जा प्रयोग गरेर उच्च मूल्यका वस्तु तथा सेवा उत्पादन गर्ने अर्थतन्त्रतर्फ लैजान सक्छ।
विद्युत् निर्यात: विदेशी मुद्रा आर्जनको नयाँ आधार
नेपालको जलविद्युत् विकासको अर्को महत्वपूर्ण सम्भावना क्षेत्रीय विद्युत् व्यापार हो।
स्वदेशी माग पूरा गरेपछि अतिरिक्त विद्युत् क्षेत्रीय बजारमा निर्यात गर्न सकियो भने यसले विदेशी मुद्रा आर्जनको नयाँ स्रोत निर्माण गर्न सक्छ।
तर दीर्घकालीन सोच केवल विद्युत् निर्यातमा सीमित हुनु हुँदैन। अझ महत्वपूर्ण लक्ष्य हुनुपर्छ—विद्युत् उपयोग गरेर नेपालभित्रै उत्पादन र मूल्य अभिवृद्धि गर्नु।
अर्थात्:
विद्युत् बेच्ने मात्र होइन, विद्युत् प्रयोग गरेर वस्तु तथा सेवा उत्पादन गर्ने।
यसबाट विद्युत् क्षेत्रको multiplier effect अझ ठूलो बन्न सक्छ।
निजी क्षेत्रको नेतृत्व र लगानी
नेपालको जलविद्युत् विकासमा निजी क्षेत्रको भूमिका निर्णायक हुन सक्छ। ठूला परियोजनाका लागि ठूलो पूँजी, आधुनिक प्रविधि, दक्ष व्यवस्थापन र दीर्घकालीन लगानी आवश्यक हुन्छ।
निजी क्षेत्रले आयोजना विकास, वित्तीय व्यवस्थापन, निर्माण, सञ्चालन र व्यवसायीकरणमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउन सक्छ।
तर निजी लगानी आकर्षित गर्न नीतिगत स्थिरता, स्पष्ट कानुनी व्यवस्था, अनुमतिप्रक्रियामा सुधार, प्रसारण पूर्वाधार, बजार सुनिश्चितता र लगानीको सुरक्षा आवश्यक हुन्छ।
सरकारले नीति र नियमनको नेतृत्व गर्ने तथा निजी क्षेत्रले पूँजी, प्रविधि र व्यवस्थापनको नेतृत्व गर्ने वातावरण निर्माण गर्न सकियो भने जलविद्युत् क्षेत्र तीव्र गतिमा अघि बढ्न सक्छ।
स्थानीय समुदायको सहभागिता
जलविद्युत् विकासको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष स्थानीय समुदाय हो।
आयोजना निर्माण हुने क्षेत्रका नागरिकलाई केवल प्रभावित पक्षका रूपमा होइन, साझेदार र लाभग्राहीका रूपमा हेर्नुपर्छ।
स्थानीय रोजगारी, सीप विकास, शिक्षा, स्वास्थ्य, पूर्वाधार, वातावरण संरक्षण तथा स्थानीय आर्थिक गतिविधिमा योगदान गर्ने व्यवस्था बलियो बनाउनुपर्छ।
यसले आयोजना र स्थानीय समुदायबीच विश्वास निर्माण गर्छ र दीर्घकालीन रूपमा जलविद्युत् विकासलाई सामाजिक रूपमा दिगो बनाउँछ।
वातावरणीय दिगोपनसँगै जलविद्युत् विकास
जलविद्युत् स्वच्छ ऊर्जाको महत्वपूर्ण स्रोत भए पनि प्रत्येक आयोजना वातावरणीय तथा सामाजिक दृष्टिले जिम्मेवार हुनुपर्छ।
आयोजना छनोटदेखि निर्माण र सञ्चालनसम्म वातावरणीय प्रभाव, जैविक विविधता, नदी प्रणाली, स्थानीय समुदाय र प्राकृतिक स्रोतको संरक्षणलाई गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ।
हाम्रो दृष्टिमा आर्थिक विकास र वातावरण संरक्षण परस्पर विरोधी होइनन्। सही योजना, प्रविधि र जिम्मेवार व्यवस्थापनबाट दुवैलाई सँगसँगै अघि बढाउन सकिन्छ।
एक्सप्लोर होल्डिङ्सको दृष्टिकोण
एक्सप्लोर होल्डिङ्स प्रा. लि. नेपालको आर्थिक सम्भावनालाई उत्पादनशील लगानीसँग जोड्ने दीर्घकालीन सोचमा विश्वास गर्दछ।
हाम्रो दृष्टिकोण स्पष्ट छ—नेपालले आफ्नो प्राकृतिक स्रोतको उपयोग गरेर उत्पादन गर्ने अर्थतन्त्र निर्माण गर्नुपर्छ।
त्यसका लागि जलविद्युत् एउटा अत्यन्त महत्वपूर्ण आधार हो।
हामी जलविद्युत्लाई केवल एउटा आयोजना वा व्यवसायका रूपमा होइन, दीर्घकालीन राष्ट्रिय सम्पत्ति निर्माण गर्ने क्षेत्रका रूपमा हेर्छौं।
नेपालमा ऊर्जा उत्पादन बढ्दै जाँदा त्यससँग जोडिएका उद्योग, पूर्वाधार, रोजगारी, व्यापार र लगानीका अवसर पनि बढ्नेछन्। यसले निजी क्षेत्रका लागि नयाँ सम्भावना सिर्जना गर्नेछ र समग्र अर्थतन्त्रलाई गतिशील बनाउन मद्दत गर्नेछ।
नेपालको भविष्य: ऊर्जा सम्पन्न र उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र
नेपालको समृद्धिको बाटो आयात र उपभोगमा मात्र आधारित हुन सक्दैन। हामीले उत्पादन बढाउनुपर्छ, रोजगारी सिर्जना गर्नुपर्छ, निर्यात बढाउनुपर्छ र विदेशी मुद्रा आर्जन गर्नुपर्छ।
यसका लागि नेपालको जलस्रोतलाई रणनीतिक रूपमा उपयोग गर्न सकियो भने नेपाल ऊर्जा आयात गर्ने देशबाट ऊर्जा उत्पादन तथा निर्यात गर्ने देशतर्फ अघि बढ्न सक्छ।
त्यसपछि जलविद्युत् नेपालको एउटा उद्योग मात्र रहने छैन; यो उद्योग, कृषि, पर्यटन, यातायात, सूचना प्रविधि र अन्य उत्पादनमूलक क्षेत्रको विकासको आधार बन्नेछ।
निष्कर्ष
नेपालको प्राकृतिक बनोट र जलस्रोतलाई हेर्दा जलविद्युत् उत्पादन नेपालको मुख्य तथा रणनीतिक व्यवसाय बन्न सक्ने स्पष्ट सम्भावना छ।
तर लक्ष्य केवल मेगावाट थप्नु हुनुहुँदैन।
लक्ष्य हुनुपर्छ—
जलस्रोत → ऊर्जा → उद्योग → उत्पादन → रोजगारी → निर्यात → विदेशी मुद्रा → समृद्धि।
यही आर्थिक चक्र निर्माण गर्न सकेमा जलविद्युत् नेपालको आर्थिक विकासको आधार बन्न सक्छ।
एक्सप्लोर होल्डिङ्सको दृष्टिकोणमा नेपालको भविष्य उत्पादनमुखी, ऊर्जा-आधारित र दिगो अर्थतन्त्रमा छ। त्यस यात्राको महत्वपूर्ण आधार जलविद्युत् उत्पादन हो।
नेपालले अब आफ्नो जलस्रोतलाई केवल नदीका रूपमा होइन, राष्ट्रिय समृद्धिको स्रोतका रूपमा हेर्नुपर्छ।
ऊर्जा उत्पादन गरौँ। उत्पादन बढाऔँ। रोजगारी सिर्जना गरौँ। निर्यात बढाऔँ। समृद्ध नेपाल निर्माण गरौँ।
डा. कृष्ण पाण्डे
एमबीए, पीएचडी (सीएसआर), सीएफपी
प्रबन्ध निर्देशक
एक्सप्लोर होल्डिङ्स प्रा. लि.
