Asian Development Bank (एडीबी) ले अघि बढाइरहेको “PAN Asia Super Grid Project” अहिले एशियाली ऊर्जा क्षेत्रमा सबैभन्दा महत्वाकांक्षी योजनामध्ये एकको रूपमा हेरिएको छ। यस परियोजनाले एशियाका विभिन्न देशहरूलाई उच्च क्षमतायुक्त विद्युत प्रसारण प्रणालीमार्फत जोड्दै क्षेत्रीय ऊर्जा व्यापार विस्तार गर्ने लक्ष्य राखेको छ।

विशेषगरी विशाल जलविद्युत सम्भावना बोकेको नेपालका लागि यो परियोजना केवल विद्युत व्यापारको विषय मात्र नभई आर्थिक रूपान्तरणको ऐतिहासिक अवसर बन्न सक्ने विश्लेषण गरिएको छ।

के हो PAN Asia Super Grid?

PAN Asia Super Grid भनेको विभिन्न देशबीच उच्च भोल्टेज विद्युत प्रसारण लाइनमार्फत ऊर्जा आदानप्रदान गर्ने क्षेत्रीय नेटवर्क हो। यस अवधारणाअनुसार दक्षिण एशिया, दक्षिण–पूर्व एशिया तथा पूर्वी एशियाका देशहरूलाई एउटै ऊर्जा सञ्जालमा जोड्ने लक्ष्य राखिएको छ।

यस परियोजनामा Nepal, India, Bangladesh, Bhutan, China, Thailand, Laos र Vietnam लगायत देशहरूलाई दीर्घकालीन ऊर्जा नेटवर्कमा जोड्ने योजना रहेको बताइएको छ।

यसले एउटा देशमा उत्पादित अतिरिक्त विद्युत अर्को देशमा सहज रूपमा निर्यात गर्न सकिने वातावरण तयार गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।

नेपालका लागि किन महत्वपूर्ण?

नेपाल विश्वकै धनी जलस्रोत भएका देशहरूमध्ये एक हो। विभिन्न अध्ययनअनुसार नेपालमा ८० हजार मेगावाटभन्दा बढी जलविद्युत सम्भावना रहेको मानिन्छ, जसमा करिब ४० हजार मेगावाट आर्थिक रूपमा उत्पादनयोग्य क्षमता रहेको अनुमान छ।

तर हालसम्म उत्पादन गरिएको विद्युतको पूर्ण उपयोग हुन सकेको छैन। वर्षायाममा अतिरिक्त विद्युत खेर जाने तथा सुख्खायाममा आयात गर्नुपर्ने अवस्था अझै कायम छ।

ऊर्जा विज्ञहरूका अनुसार PAN Asia Super Grid परियोजनाले नेपाललाई क्षेत्रीय ऊर्जा बजारमा प्रवेश गराउँदै ठूलो आर्थिक अवसर सिर्जना गर्न सक्छ।

विद्युत निर्यातमा ठूलो अवसर

परियोजना कार्यान्वयनमा आएपछि नेपालले भारत हुँदै बंगलादेश तथा अन्य एशियाली बजारमा विद्युत निर्यात गर्न सक्नेछ। यसबाट विदेशी मुद्रा आर्जन, व्यापार घाटा न्यूनीकरण तथा दीर्घकालीन ऊर्जा सम्झौताको सम्भावना बढ्ने विश्वास गरिएको छ।

जलविद्युत क्षेत्रमा लगानी बढ्ने

क्षेत्रीय बजार सुनिश्चित भएपछि निजी क्षेत्र, अन्तर्राष्ट्रिय लगानीकर्ता, बहुपक्षीय बैंक तथा ऊर्जा कम्पनीहरू नेपालको जलविद्युत क्षेत्रमा थप आकर्षित हुने अपेक्षा गरिएको छ।

विशेषगरी स्टोरेज हाइड्रो, रन अफ द रिभर, पम्प स्टोरेज, ट्रान्समिशन लाइन तथा स्मार्ट ग्रिड परियोजनामा ठूलो लगानी भित्रिन सक्ने आँकलन गरिएको छ।

HDI जस्ता संस्थाका लागि रणनीतिक अवसर

Hydropower Development and Investment Company (HDI) जस्ता संस्थाहरूका लागि पनि यो परियोजना दीर्घकालीन रणनीतिक अवसर बन्न सक्ने देखिएको छ।

ऊर्जा क्षेत्रका जानकारहरूका अनुसार HDI ले ठूला जलविद्युत आयोजनामा इक्विटी लगानी, विदेशी सहलगानी, ग्रीन फाइनान्सिङ तथा क्रस–बोर्डर ट्रान्समिशन क्षेत्रमा भूमिका विस्तार गर्न सक्छ।

नेपालको ऊर्जा कूटनीति बलियो बन्दै गएमा यस्ता संस्थाहरू क्षेत्रीय ऊर्जा बैंकिङ तथा पूर्वाधार लगानीको केन्द्र बन्न सक्ने सम्भावना रहेको बताइन्छ।

रोजगारीदेखि उद्योगसम्म लाभ

परियोजनाले हजारौं नेपाली युवाका लागि निर्माण, इन्जिनियरिङ, प्राविधिक सेवा, ट्रान्समिशन तथा ऊर्जा व्यवस्थापन क्षेत्रमा रोजगारी सिर्जना गर्न सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।

त्यस्तै, जलविद्युत आयोजनासँगै सडक, पुल, इन्टरनेट, शिक्षा र स्वास्थ्य पूर्वाधार विकास हुने सम्भावना पनि बढ्नेछ।

ऊर्जा उपलब्धता स्थिर र सस्तो बनेमा उद्योग, डेटा सेन्टर, इलेक्ट्रिक मोबिलिटी तथा हरित उत्पादन उद्योग विस्तारमा समेत सहयोग पुग्ने विज्ञहरूको भनाइ छ।

चुनौती पनि उत्तिकै

यद्यपि अवसर विशाल भए पनि परियोजनासँगै केही महत्वपूर्ण चुनौतीहरू पनि रहेका छन्। राजनीतिक स्थायित्व, छिटो निर्णय प्रक्रिया, प्रसारण लाइन विस्तार, लगानी सुरक्षाको ग्यारेन्टी, वातावरणीय सन्तुलन तथा स्थानीय समुदाय व्यवस्थापन मुख्य चुनौतीका रूपमा रहेका छन्।

विश्लेषकहरूका अनुसार नेपालले नीति स्थिरता, ऊर्जा कूटनीति तथा पूर्वाधार विकासमा स्पष्ट रणनीति अपनाउन सकेमा PAN Asia Super Grid बाट सबैभन्दा बढी लाभ उठाउने देशमध्ये नेपाल पर्न सक्छ।

निष्कर्ष

PAN Asia Super Grid लाई केवल ऊर्जा परियोजनाको रूपमा मात्र नभई एशियाको आर्थिक सहकार्यको नयाँ युगको संकेतका रूपमा हेरिएको छ।

नेपालका लागि यो परियोजनाले जलविद्युत क्रान्ति, ऊर्जा निर्यात, औद्योगिक विकास, हरित अर्थतन्त्र तथा क्षेत्रीय रणनीतिक शक्तिमा रूपान्तरणको ढोका खोल्न सक्ने विश्वास गरिएको छ।

ऊर्जा क्षेत्रका विज्ञहरूका अनुसार अब स्पष्ट नीति, दीर्घकालीन दृष्टिकोण तथा सरकारी–निजी क्षेत्रबीच बलियो सहकार्य आवश्यक छ। सही रणनीतिका साथ अघि बढ्न सके भविष्यमा नेपाल एशियाको प्रमुख “ऊर्जा निर्यातकर्ता राष्ट्र” का रूपमा स्थापित हुन सक्ने सम्भावना बलियो रहेको उनीहरूको भनाइ छ।

डा. कृष्ण पाण्डे
एमबीए, पीएचडी (सीएसआर), सीएफपी, अर्थशास्त्री
प्रबन्ध निर्देशक
एक्सप्लोर होल्डिङ्स प्रा. लि.