नेपाल प्राकृतिक स्रोतसाधनले सम्पन्न देश हो। विशेषगरी हिमालबाट बग्ने नदी तथा खोलानालाले नेपालको जलविद्युत् उत्पादनको सम्भावनालाई अत्यन्तै उच्च बनाएको छ। विश्वमै धनी जलस्रोत भएको देशमध्ये नेपाल अग्रपंक्तिमा पर्दछ। तर विडम्बना, यति ठूलो सम्भावना हुँदाहुँदै पनि देशको व्यापार घाटा निरन्तर बढिरहेको अवस्था छ। यस्तो परिस्थितिमा नेपालको व्यापार सन्तुलन सुधार गर्न जलविद्युत् आयोजना एक महत्वपूर्ण आधार बन्न सक्छ।
हाल नेपालले ठूलो मात्रामा पेट्रोलियम पदार्थ, ग्यास, औद्योगिक सामग्री तथा उपभोग्य वस्तु आयात गरिरहेको छ। निर्यातको तुलनामा आयात अत्यधिक भएकाले विदेशी मुद्रा सञ्चिति माथि दबाब बढिरहेको छ। व्यापार घाटाले मुलुकको अर्थतन्त्रलाई दीर्घकालीन रूपमा कमजोर बनाउने जोखिम समेत बढाएको छ। यस्तो अवस्थामा जलविद्युत् क्षेत्रको विकासले आर्थिक समृद्धिको नयाँ ढोका खोल्न सक्छ।
नेपालमा उत्पादन हुने विद्युत् केवल आन्तरिक उपभोगका लागि मात्र होइन, छिमेकी मुलुक भारत तथा बंगलादेशमा समेत निर्यात गर्न सकिने ठूलो सम्भावना रहेको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालले भारततर्फ विद्युत् निर्यात गर्न थालेको सकारात्मक संकेत देखिएको छ। यदि दीर्घकालीन योजना अनुसार ठूला तथा मध्यम जलविद्युत् आयोजना निर्माण गर्न सकियो भने नेपालले वार्षिक अर्बौं रुपैयाँ बराबरको विद्युत् निर्यात गर्न सक्नेछ।
जलविद्युत् आयोजनाले केवल व्यापार घाटा कम गर्ने मात्र होइन, औद्योगिकीकरणलाई समेत गति दिन्छ। पर्याप्त विद्युत् उपलब्ध हुँदा उद्योगधन्दा सञ्चालन खर्च घट्छ, उत्पादन वृद्धि हुन्छ र रोजगारीका अवसर सिर्जना हुन्छन्। यसले आयात प्रतिस्थापनमा समेत सहयोग पुर्याउँछ। उदाहरणका लागि, डिजेल तथा पेट्रोलबाट सञ्चालन हुने उद्योग र सवारी साधनलाई क्रमशः विद्युतीय प्रणालीमा रूपान्तरण गर्न सकिए आयातित इन्धनको खर्च उल्लेखनीय रूपमा घट्न सक्छ।
नेपालको ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउन पनि जलविद्युत् परियोजनाको महत्वपूर्ण भूमिका रहन्छ। आयोजना निर्माण हुँदा स्थानीय स्तरमा सडक, पुल, सञ्चार, शिक्षा तथा स्वास्थ्य क्षेत्रको विकास हुने गर्दछ। स्थानीय नागरिकको आयस्तर वृद्धि भई समग्र सामाजिक–आर्थिक रूपान्तरणमा टेवा पुग्छ।
यद्यपि, जलविद्युत् क्षेत्रको विकासमा अझै पनि केही चुनौतीहरू छन्। लगानी अभाव, नीतिगत अस्थिरता, प्रसारण लाइनको कमी, वातावरणीय व्यवस्थापन तथा प्रशासनिक ढिलासुस्ती प्रमुख समस्या हुन्। सरकारले निजी क्षेत्रलाई प्रोत्साहन गर्ने, वैदेशिक लगानी भित्र्याउने तथा दीर्घकालीन ऊर्जा नीति लागू गर्ने हो भने यी चुनौती समाधान गर्न सकिन्छ।
आजको आवश्यकता भनेको जलविद्युत्लाई केवल ऊर्जा क्षेत्रको रूपमा होइन, राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको मेरुदण्डको रूपमा हेर्नु हो। नेपालले जलविद्युत् उत्पादन, उपभोग र निर्यातलाई राष्ट्रिय प्राथमिकतामा राख्न सके व्यापार घाटा न्यूनीकरण गर्दै आर्थिक आत्मनिर्भरतातर्फ अघि बढ्न सक्छ।
अन्ततः, नेपालको समृद्धि र व्यापार सन्तुलन सुधारको आधार जलविद्युत् नै बन्न सक्छ। प्राकृतिक स्रोतको सही उपयोग, प्रभावकारी नीति र दीर्घकालीन सोचका साथ अघि बढे नेपाल दक्षिण एशियाकै ऊर्जा केन्द्र बन्ने सम्भावना प्रबल छ।
डा. कृष्ण पाण्डे
एमबीए, पीएचडी (सीएसआर), सीएफपी, अर्थशास्त्री
प्रबन्ध निर्देशक
एक्सप्लोर होल्डिङ्स प्रा. लि.
