नेपाल प्राकृतिक स्रोतले सम्पन्न राष्ट्र हो। विशेषगरी हिमालबाट बग्ने नदीहरू नेपालको आर्थिक समृद्धिको मुख्य आधार बन्न सक्ने विशाल सम्भावना बोकेका छन्। आज विश्व अर्थतन्त्रमा पेट्रोलियम पदार्थ उत्पादन गर्ने खाडी मुलुकहरूले जस्तै प्रभाव जमाएका छन्, भविष्यमा नेपालले जलविद्युत्को माध्यमबाट त्यस्तै आर्थिक शक्ति निर्माण गर्न सक्ने सम्भावना प्रबल देखिन्छ।
खाडी मुलुकहरूको समृद्धिको आधार पेट्रोलियम उद्योग हो। तर पेट्रोलियम एक सीमित प्राकृतिक स्रोत हो, जुन क्रमशः समाप्त हुँदै जानेछ। विश्व अहिले नै वैकल्पिक तथा हरित ऊर्जातर्फ उन्मुख भइरहेको छ। यस्तो अवस्थामा नेपालजस्तो जलस्रोतमा धनी देश विश्व ऊर्जा बजारको केन्द्र बन्न सक्ने अवस्था सिर्जना हुँदैछ।
नेपालको “Run of River” आधारित जलविद्युत् प्रणाली प्रकृतिसँग प्रत्यक्ष जोडिएको दिगो ऊर्जा स्रोत हो। हिमाल, नदी र वर्षा चक्र कायम रहुन्जेल नेपालमा जलविद्युत् उत्पादन कहिल्यै समाप्त हुँदैन। यही कारणले नेपालको जलविद्युत् केवल वर्तमानका लागि मात्र होइन, भावी पुस्ताका लागि पनि स्थायी र भरपर्दो ऊर्जा स्रोत बन्न सक्छ।
आज विश्व वातावरणीय संकटको सामना गरिरहेको छ। कार्बन उत्सर्जन, प्रदूषण र जलवायु परिवर्तनका कारण विकसित राष्ट्रहरू हरित ऊर्जामा ठूलो लगानी गरिरहेका छन्। यस सन्दर्भमा नेपालले विश्वलाई स्वच्छ र हरित ऊर्जा उपलब्ध गराउने महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ। नेपालमा उत्पादन हुने जलविद्युत्ले दक्षिण एशियाली क्षेत्र मात्र होइन, भविष्यमा अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा बजारमा समेत प्रभाव पार्न सक्ने सम्भावना छ।
नेपाललाई ऊर्जा समृद्ध राष्ट्र बनाउन प्रसारण लाइन, पूर्वाधार तथा अन्तरदेशीय विद्युत् व्यापार अत्यन्त आवश्यक छन्। यही सन्दर्भमा एमसीसी (MCC) परियोजनालाई महत्वपूर्ण रूपमा हेर्न सकिन्छ। उच्च क्षमताको प्रसारण लाइन निर्माणले नेपालमा उत्पादित विद्युत्लाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारसम्म पुर्याउन सहयोग गर्नेछ। यदि उत्पादन भएको विद्युत् बजारसम्म पुग्न सकेन भने जलविद्युत्को सम्भावना कागजमै सीमित हुन सक्छ। त्यसैले ऊर्जा पूर्वाधार विकास आजको प्रमुख आवश्यकता हो।
भविष्यमा नेपाल “Hydro Hub” का रूपमा विकास हुन सक्ने सम्भावना अत्यन्त बलियो छ। पर्याप्त र सस्तो हरित ऊर्जा उपलब्ध हुँदा नेपालमा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका Data Center, Multinational Companies (MNCs), Knowledge Process Outsourcing (KPO) तथा Business Process Outsourcing (BPO) कम्पनीहरू आकर्षित हुन सक्छन्। विश्वका ठूला प्रविधि कम्पनीहरू सस्तो, दिगो र हरित ऊर्जाको खोजीमा छन्। नेपालले यही अवसरलाई आर्थिक रूपान्तरणको माध्यम बनाउन सक्छ।
जलविद्युत्को विकाससँगै औद्योगिकीकरण, रोजगारी सिर्जना, डिजिटल अर्थतन्त्र तथा विदेशी लगानीमा समेत उल्लेखनीय वृद्धि हुन सक्छ। यसले नेपालको व्यापार घाटा कम गर्ने मात्र होइन, नेपाललाई आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रतर्फ अघि बढाउनेछ।
अब समय आएको छ—नेपालले “Petro Dollar” जस्तै “Hydro Economy” निर्माण गर्ने दीर्घकालीन रणनीति तयार गर्नुपर्छ। भविष्यको विश्व हरित ऊर्जामा आधारित हुनेछ र त्यसमा नेपालको भूमिका निर्णायक हुन सक्छ।
नेपालको भविष्य उज्ज्वल छ। सही नीति, राजनीतिक स्थिरता, ऊर्जा पूर्वाधार विकास र दीर्घकालीन राष्ट्रिय दृष्टिकोणका साथ अघि बढ्न सके नेपाल केवल जलविद्युत् सम्पन्न राष्ट्र मात्र होइन, विश्वकै हरित ऊर्जा केन्द्र बन्न सक्छ।
डा. कृष्ण पाण्डे
एमबीए, पीएचडी (सीएसआर), सीएफपी, अर्थशास्त्री
प्रबन्ध निर्देशक
एक्सप्लोर होल्डिङ्स प्रा. लि.
