नेपालमा स्वास्थ्य सेवा क्षेत्र र मेडिकल शिक्षामा लगानीको सम्भावना पछिल्लो समय तीव्र रूपमा बढ्दै गएको छ। जनसंख्या वृद्धि, शहरीकरण, बढ्दो स्वास्थ्य सचेतना तथा गुणस्तरीय सेवाको मागले स्वास्थ्य क्षेत्रलाई एक महत्वपूर्ण लगानी गन्तव्यको रूपमा स्थापित गरेको छ। विशेषगरी निजी क्षेत्रको सहभागिता बढ्दै जाँदा अस्पताल, डायग्नोस्टिक सेन्टर, विशेषज्ञ सेवा तथा मेडिकल कलेजहरूमा लगानीका अवसरहरू विस्तार हुँदै गएका छन्।
नेपालमा अझै पनि गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवाको पहुँच सबै क्षेत्रमा समान रूपमा पुगेको छैन। यसले नयाँ अस्पताल, विशेषीकृत उपचार केन्द्र (Specialty Centers), तथा आधुनिक स्वास्थ्य पूर्वाधार विकासका लागि ठूलो अवसर सिर्जना गरेको छ। साथै, डिजिटल हेल्थ, टेलिमेडिसिन तथा स्वास्थ्य प्रविधिमा आधारित सेवाहरूले पनि भविष्यमा ठूलो सम्भावना बोकेका छन्।
मेडिकल शिक्षा पनि नेपालमा लगानीका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण क्षेत्र हो। देशभित्रै उच्चस्तरीय मेडिकल शिक्षा प्रदान गर्न सकिने संस्थाहरूको आवश्यकता बढ्दै गएको छ। प्रत्येक वर्ष ठूलो संख्यामा विद्यार्थीहरू विदेशमा अध्ययन गर्न बाध्य भइरहेका छन्, जसले स्वदेशमै गुणस्तरीय मेडिकल कलेज, नर्सिङ कलेज तथा स्वास्थ्यसम्बन्धी तालिम केन्द्रहरू स्थापना गर्ने अवसरलाई संकेत गर्दछ।
नेपाल जडीबुटीको धनी देश भएकोले औषधि उत्पादन क्षेत्रमा पनि ठूलो सम्भावना रहेको छ। विश्वमै दुर्लभ तथा बहुमूल्य जडीबुटीहरू नेपालमा पाइने भएकाले हर्बल मेडिसिन, आयुर्वेदिक उत्पादन तथा प्राकृतिक उपचार पद्धतिमा आधारित उद्योगहरू विकास गर्न सकिन्छ। यदि अनुसन्धान, प्रशोधन र अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसार उत्पादन गर्न सकियो भने नेपाल औषधि उत्पादन र निर्यातमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्षम हुनेछ।
मेडिकल टुरिजम (स्वास्थ्य पर्यटन) नेपालका लागि अर्को उदीयमान र उच्च सम्भावनायुक्त क्षेत्र हो। कम लागतमा गुणस्तरीय उपचार सेवा उपलब्ध गराउन सकिने भएकाले नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय बिरामीहरूलाई आकर्षित गर्न सक्छ। विशेषगरी, वेलनेस टुरिजम, स्पा, योग तथा प्राकृतिक उपचार, डेन्टल टुरिजम जस्ता क्षेत्रहरूमा ठूलो सम्भावना देखिएको छ। नेपालको प्राकृतिक सौन्दर्य, शान्त वातावरण तथा परम्परागत उपचार पद्धतिले यस क्षेत्रमा थप मूल्य सिर्जना गर्छ।
यस सन्दर्भमा, नेपालमा मेडिकल टुरिजमको विकासलाई संस्थागत रूप दिन पहलहरू पनि भइरहेका छन्। सन् २०१८ र २०१९ मा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका मेडिकल टुरिजम समिटहरू आयोजना गरिनुका साथै नेपाल मेडिकल टुरिजमको अवधारणा विकासमा अग्रणी भूमिका निर्वाह गरिएको छ। नेपाल मेडिकल टुरिजम एसोसिएसन स्थापना भई यसको संस्थापक अध्यक्षको रूपमा नेतृत्व प्रदान गरिएको छ, जसले यस क्षेत्रलाई संरचित र व्यवस्थित बनाउने दिशामा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ।
स्वास्थ्य क्षेत्र, मेडिकल शिक्षा र मेडिकल टुरिजमबीचको समन्वयले एकीकृत लगानी मोडेल विकास गर्न सकिन्छ। अस्पताल, मेडिकल कलेज, हर्बल औषधि उद्योग तथा वेलनेस रिसोर्टहरूलाई एउटै इकोसिस्टममा विकास गर्दा दीर्घकालीन प्रतिफल सुनिश्चित गर्न सकिन्छ।
यद्यपि, केही चुनौतीहरू पनि छन्—जस्तै नीतिगत स्पष्टता, गुणस्तर मापदण्डको कार्यान्वयन, दक्ष जनशक्तिको व्यवस्थापन तथा पूर्वाधार विकास। तर यी चुनौतीहरूलाई रणनीतिक योजना, सार्वजनिक–निजी साझेदारी (PPP) र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यमार्फत समाधान गर्न सकिन्छ।
समग्रमा, नेपालमा स्वास्थ्य क्षेत्र, मेडिकल शिक्षा तथा मेडिकल टुरिजममा लगानी गर्नु भनेको केवल आर्थिक लाभ मात्र नभई दीर्घकालीन दिगो विकास, रोजगारी सिर्जना र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा नेपालको पहिचान विस्तार गर्ने अवसर पनि हो। यो क्षेत्र भविष्यमा नेपालको अर्थतन्त्रको महत्वपूर्ण आधार बन्न सक्ने स्पष्ट संकेत देखिएको छ।
डा. कृष्ण पाण्डे
एमबीए, पीएचडी (सीएसआर), सीएफपी, अर्थशास्त्री
प्रबन्ध निर्देशक
एक्सप्लोर होल्डिङ्स प्रा. लि.
